Şema Nedir?
Şemalar, çocukluk ve ergenlik dönemlerinden itibaren gelişebilen; kişinin kendisini, diğer insanları ve ilişkilerini nasıl algıladığını etkileyen yerleşik örüntülerdir. Geçmiş yaşantılarla birlikte şekillenen bu örüntüler, yetişkinlikte düşüncelerimizi, duygularımızı ve davranışlarımızı etkileyebilir. Şemalar özellikle yakın ilişkilerde benzer beklentilerin, duyguların ve ilişki örüntülerinin tekrar etmesine katkıda bulunabilir.
Terk Edilme Şeması Nedir?
Terk edilme şeması, kişinin önem verdiği ilişkilerin istikrarlı biçimde devam etmeyeceğine veya yakın olduğu kişilerin kendisinden uzaklaşabileceğine ilişkin güçlü bir beklentiyle ilişkilidir. Bu şemaya sahip kişiler, özellikle yakın ilişkilerinde terk edilme, ayrılık veya karşılarındaki kişinin duygusal olarak uzaklaşması ihtimaline karşı daha hassas olabilirler.
Terk edilme şeması tetiklendiğinde, ortada ilişkinin biteceğine dair belirgin bir kanıt olmasa bile yoğun kaygı ortaya çıkabilir. Partnerin geç cevap vermesi, eve beklenenden geç gelmesi, seyahate çıkması veya bir süre daha az ilgili görünmesi gibi durumlar terk edilme ya da uzaklaşma ihtimali olarak yorumlanabilir. Kişi bu sırada yaşadığı kaygıyı her zaman doğrudan “terk edilme korkusu” olarak tanımlamayabilir; bunun yerine “Beni artık sevmiyor.”, “Benden uzaklaşıyor.” veya “Beni istemiyor.” gibi düşünceler fark edebilir.
Terk Edilme Şeması Neden Gelişir?
Terk edilme şemasının gelişiminde kişinin mizacı, erken dönem ilişkileri ve yaşam deneyimleri birlikte rol oynayabilir. Bazı kişiler ayrılık, kayıp veya ilişkilerdeki belirsizliklere karşı daha hassas olabilirken, çocukluk döneminde yaşanan bazı deneyimler de yakın ilişkilerin sürekliliğine ve güvenilirliğine ilişkin beklentilerin şekillenmesini etkileyebilir.
Çocukluk döneminde ebeveynlerden veya bakımverenlerden birinin kaybı, ebeveynlerin ayrılması, bakımverenlerin sık değişmesi, uzun süreli ayrılıklar ya da önemli bir bakımverenin fiziksel veya duygusal olarak ulaşılabilirliğinin azalması terk edilme şemasının gelişimiyle ilişkili olabilecek deneyimler arasındadır. Ancak bu tür yaşantıların varlığı tek başına terk edilme şemasının gelişeceği anlamına gelmez. Aynı deneyim farklı çocuklar üzerinde farklı etkiler yaratabilir. Bu tür erken dönem ilişkisel deneyimler yalnızca terk edilme şemasıyla değil, kişinin ihtiyaç duyduğu ilgi, şefkat, anlaşılma ve desteğin karşılanmayacağı beklentisiyle ilişkili duygusal yoksunluk şemasıyla da bağlantılı olabilir.
Terk edilme şemasının gelişiminde yalnızca fiziksel ayrılıklar değil, ilişkide yaşanan duygusal istikrarsızlık da etkili olabilir. Bakımverenin bazı dönemlerde yakın ve ilgili, bazı dönemlerde ise mesafeli veya ulaşılmaz olması; aile içindeki ilişkilerin sık sık değişmesi ya da çocuğun önemli ilişkilerin devamlılığı konusunda kendisini güvende hissedememesi, ilişkilerin her an bozulabileceğine veya önemli kişilerin uzaklaşabileceğine ilişkin bir beklentinin gelişmesine katkıda bulunabilir.
Örneğin aile içinde yoğun ve sık çatışmaların yaşanması, ebeveynlerden birinin dönem dönem evden uzaklaşması, bir bakımverenin ruhsal veya fiziksel bir güçlük nedeniyle çocukla yeterince ilgilenemediği dönemlerin olması ya da aile düzeninde önemli değişikliklerin yaşanması bazı çocuklar için ayrılık ve kayıp kaygısını artırabilir. Burada belirleyici olan yalnızca yaşanan olay değil; çocuğun bu deneyimi nasıl algıladığı, çevresinden aldığı destek ve diğer ilişkisel deneyimleridir.
Terk edilme şeması bazı kişilerde ise özerklik ve bağımsızlık gelişiminin yeterince desteklenmediği ilişkilerle bağlantılı olabilir. Aşırı koruyucu veya çocuğun yaşına uygun sorumlulukları üstlenmesine yeterince alan tanımayan bir bakım ortamında çocuk, zamanla kendi başına baş etmekte zorlanacağına ve güvende kalabilmek için önemli bir kişinin sürekli yanında bulunmasına ihtiyaç duyduğuna ilişkin bir beklenti geliştirebilir. Böyle bir durumda önemli kişiyi kaybetme veya ondan ayrı kalma ihtimali yoğun kaygı yaratabilir. Terk edilme şeması bu kişilerde bağımlılık ve tek başına baş edememe korkularıyla birlikte görülebilir.
Terk Edilme Şemanız Olduğunu Nasıl Anlarsınız?
Terk edilme şeması farklı ilişkilerde ve yaşam alanlarında tetiklenebilse de, çoğu zaman yakın ilişkilerde daha belirgin hale gelebilir. Şema tetiklendiğinde kişi, ilişkinin devamlılığına veya karşısındaki kişinin kendisine olan ilgisine ilişkin yoğun bir kaygı yaşayabilir. Bununla birlikte terk edilme şeması herkeste aynı şekilde görülmez. Bazı kişiler ilişkilerini kaybetmemek için yoğun çaba gösterirken, bazı kişiler ise terk edilme ihtimalinden korunmak için yakınlıktan veya ilişkilerden uzak durabilir.
- Partnerin uzaklaşacağına, ilişkiyi sonlandıracağına veya başka bir nedenle kaybedileceğine ilişkin yoğun kaygı yaşamak
- Partnerin ilgisindeki küçük değişikliklere karşı hassas olmak ve bunları ilişkinin bozulduğunun işareti olarak yorumlamak
- Partnere bir süre ulaşılamaması, geç cevap vermesi veya bir süreliğine uzakta olması gibi durumlarda yoğun kaygı yaşamak
- İlişkide belirgin bir sorun olmadığı halde ilişkinin bir şekilde sona ereceğini düşünmek
- İlişkiyi kaybetmemek için kendi ihtiyaçlarından veya sınırlarından sık sık vazgeçmek
- Sonunda yalnız kalacağına veya yakın ilişkilerin uzun süre devam etmeyeceğine ilişkin güçlü bir beklenti taşımak
- Terk edilme ihtimaline karşı partnerin davranışlarını sık sık kontrol etme veya güvence arama ihtiyacı hissetmek
- Partnerin yeterince yakın veya ilgili olmadığını hissettiğinde yoğun öfke, kaygı ya da kırgınlık yaşamak
- Yakınlık arttıkça terk edilme ihtimalinden kaygılanarak ilişkiden geri çekilmek veya ilişkiyi sonlandırmak
- Terk edilme ihtimalinden korunmak için duygusal olarak yakın ilişkiler kurmaktan kaçınmak
Bu özelliklerden bazılarının zaman zaman görülmesi tek başına terk edilme şemasına sahip olduğunuz anlamına gelmez. Terk edilme şemasında önemli olan, bu beklenti ve kaygıların kişinin ilişkilerinde tekrarlayan bir örüntü oluşturması ve ilişkilerini, duygularını veya davranışlarını belirgin biçimde etkilemesidir.
Terk edilme şeması farklı başa çıkma biçimleri nedeniyle dışarıdan oldukça farklı görünebilir. Bazı kişiler terk edilmemek için karşısındaki kişiye daha fazla yakınlaşabilir, sık sık güvence arayabilir veya ilişkiyi sürdürmek için kendi ihtiyaçlarından vazgeçebilir. Bazı kişiler ise bağlanmanın kendilerini olası bir kayıp karşısında daha incinebilir hale getireceğini hissederek yakınlıktan uzaklaşabilir veya ilişki derinleşmeye başladığında geri çekilebilir. Bu nedenle ilişkiden kaçınmak veya ilişkileri erken sonlandırmak da bazı kişilerde terk edilme şemasıyla baş etmenin bir yolu olabilir.
Terk Edilme Şeması Nasıl Değişir?
Terk edilme şemasıyla çalışırken amaç, kişinin yakın ilişkilerinde hiç kaygı yaşamaması veya terk edilme ihtimalini tamamen ortadan kaldırması değildir. Şemanın hangi durumlarda tetiklendiğini fark etmek, o anda ortaya çıkan duygu ve düşünceleri anlamak ve geçmiş deneyimlerle bugünkü ilişki örüntüleri arasındaki bağlantıları görebilmek değişimin önemli bir parçasıdır.
Terk edilme şeması tetiklendiğinde kişi, karşısındaki kişinin uzaklaşacağına veya ilişkinin sona ereceğine ilişkin düşüncelerini o anda kesin bir gerçeklik gibi algılayabilir. Bu nedenle yaşanan kaygının ne kadarının mevcut ilişkideki durumla, ne kadarının geçmiş deneyimlerden gelen beklentilerle ilişkili olabileceğini değerlendirmek önemlidir. Buradaki amaç kişinin kaygısını görmezden gelmesi veya karşısındaki kişiye koşulsuz biçimde güvenmesi değil; yaşadığı durumu şemanın etkisini de göz önünde bulundurarak daha dengeli değerlendirebilmesidir.
Terk edilme şeması, kişinin ilişki seçimlerini ve ilişkiler içinde yaşadığı örüntüleri de etkileyebilir. Bazı kişiler duygusal olarak ulaşılması güç, ilişkide tutarsız veya bağlılığa açık olmayan kişilerle tekrarlayan ilişkiler yaşayabilir. Bununla birlikte terk edilme şeması güvenli ve istikrarlı bir ilişkide de tetiklenebilir. Kişi partneri tutarlı ve ilgili olduğu halde ilişkinin sona ereceğini veya karşısındaki kişinin zamanla kendisinden uzaklaşacağını düşünebilir.
Şemayla başa çıkmak için geliştirilen davranışları fark etmek de önemlidir. Sık sık güvence aramak, karşısındaki kişiyi kontrol etmek, ilişkiyi kaybetmemek için kendi ihtiyaçlarından vazgeçmek veya tam tersine yakınlıktan kaçınmak kısa vadede kaygıyı azaltabilir. Ancak bu davranışlar uzun vadede terk edilme beklentisinin ve ilişkilerde yaşanan güçlüklerin devam etmesine katkıda bulunabilir.
Şema Terapi sürecinde terk edilme şemasının gelişiminde rol oynayan erken dönem deneyimler, bugün şemayı tetikleyen durumlar ve kişinin bu durumlarda kullandığı başa çıkma biçimleri birlikte ele alınabilir. Kişinin yakın ilişkilerinde güven, süreklilik ve ayrılıkla ilgili daha esnek beklentiler geliştirebilmesi ve ihtiyaçlarını daha sağlıklı biçimde ifade edebilmesi üzerinde çalışılabilir.
Terk edilme şemasının ilişkileriniz üzerindeki etkilerini değiştirmekte zorlanıyorsanız, bu örüntüler psikoterapi sürecinde ele alınabilir. Psikoterapi süreci ve çalışma yaklaşımım hakkında daha fazla bilgiye buradan ulaşabilirsiniz.
