Duygusal Yoksunluk Şeması nedir?
Duygusal yoksunluk şeması, kişinin yakın ilişkilerinde ihtiyaç duyduğu ilgi, şefkat, anlaşılma ve desteğin yeterince karşılanmayacağına ilişkin yerleşik bir beklentidir. Bu şema, erken dönem yaşantılarla ilişkili olarak gelişebilir ve kişinin yetişkinlikte duygusal ihtiyaçlarını ve ilişkilerini nasıl algıladığını etkileyebilir.
Duygusal yoksunluk şeması kapsamında duygusal ihtiyaçlar; bakım, empati ve korunma olmak üzere üç temel alanda ele alınabilir.
Bakım: Sıcaklık, ilgi, şefkat ve yakınlık ihtiyacını ifade eder. Duygusal yoksunluk şeması olan kişiler, çocukluk döneminde bakımverenlerinden ihtiyaç duydukları ilgi ve şefkati yeterince göremediklerini; sarılma, yatıştırılma, birlikte zaman geçirme gibi yakınlık ve bakım deneyimlerinin yetersiz kaldığını hissedebilirler.
Empati: Anlaşılma, dinlenme ve duyguların kabul edilmesi ihtiyacını ifade eder. Duygusal yoksunluk şeması olan kişiler, çocukluk döneminde duygu ve düşüncelerinin yeterince anlaşılmadığını, dinlenmediğini veya önemsenmediğini hissedebilirler. Duyguların paylaşılabildiği, anlaşılabildiği ve kabul gördüğü bir ilişkinin yeterince deneyimlenmemesi, yetişkinlikte de başkalarının kendilerini gerçekten anlamayacağı beklentisini güçlendirebilir.
Korunma: Rehberlik, yönlendirilme ve ihtiyaç duyulduğunda destek görebilme ihtiyacını ifade eder. Duygusal yoksunluk şemasına sahip kişiler, çocukluk döneminde bakımverenlerinden yeterince rehberlik ve destek göremediklerini, ihtiyaç duyduklarında kendilerini yalnız veya güvensiz hissettiklerini düşünebilirler.
Çocukluk döneminde bu duygusal ihtiyaçların bazıları yeterince karşılanmış, bazıları ise eksik kalmış olabilir. Bunun yanında, bakımverenlerden biri tarafından yeterince karşılanmayan bir ihtiyaç diğer bakımveren tarafından karşılanmış olabilir. Bu nedenle duygusal yoksunluk şemasının nasıl geliştiği ve yetişkinlikte hangi alanlarda kendini gösterdiği kişiden kişiye farklılık gösterebilir.
Duygusal Yoksunluk Şemasında Sık Görülen Duygu ve Düşünceler
- İhtiyaç duyduğu ilgi, yakınlık ve desteği göremeyeceğine dair güçlü bir beklenti
- Yalnızlık hissi
- Ait hissedememe veya diğer insanlardan uzaklık hissi
- Başkaları tarafından anlaşılmadığını veya anlaşılamayacağını düşünme
- Yeterince önemsenmediğini, merak edilmediğini, dinlenmediğini veya desteklenmediğini düşünme
- Yakın ilişkilerde duygusal olarak eksik kalan bir şeyler olduğu hissi
- Boşluk hissi
Duygusal yoksunluk şemasını fark etmek her zaman kolay olmayabilir. Çünkü bu şemanın gelişiminde belirgin bir travmatik yaşantıdan çok, ihtiyaç duyulan ilgi, şefkat, anlaşılma veya desteğin yeterince deneyimlenmemesi etkili olabilir. Kişi çocukluğunda neyin eksik olduğunu tanımlamakta zorlanabilir; ancak yetişkinlikte yalnızlık, boşluk duygusu, anlaşılmama veya diğer insanlardan uzaklık hisleri yaşayabilir.
Duygusal yoksunluk şemasının gelişiminde farklı erken dönem yaşantılar rol oynayabilir. Bakımverenlerin duygusal olarak mesafeli olması, çocuğun duygularını ve ihtiyaçlarını yeterince fark edememesi, şefkat ve yakınlığın sınırlı olması ya da ihtiyaç duyduğu rehberlik ve desteğin yeterince sunulmaması bu yaşantılardan bazılarıdır. Bununla birlikte, bu deneyimlerin varlığı tek başına duygusal yoksunluk şemasının gelişeceği anlamına gelmez. Şemaların gelişimi; çocuğun mizacı, aile içindeki ilişkiler ve diğer yaşam deneyimleri gibi birçok etkenle birlikte değerlendirilebilir.
Duygusal Yoksunluk Şeması Farklı Şekillerde Nasıl Görülebilir?
Duygusal Yoksunluk Şemasıyla Başa Çıkma Şekilleri
Şemaların yarattığı duygusal sıkıntıyla baş edebilmek için farklı başa çıkma biçimleri geliştirebiliriz. Bunlar genel olarak üç şekilde ele alınabilir:
- Şemaya teslim olma
- Şemadan kaçınma
- Şemanın aşırı telafisi.
Duygusal yoksunluk şeması, kişinin kullandığı başa çıkma biçimine göre ilişkilerinde farklı şekillerde kendini gösterebilir. Örneğin kişi, ihtiyaç duyduğu duygusal yakınlığı sunmayan veya mesafeli partnerlere yönelebilir (teslim olma); yakın ilişkilerden ve duygusal yakınlıktan uzak durabilir (kaçınma) ya da sevgi ve ilgiye ihtiyaç duymasına rağmen bu ihtiyaçlarını bastırarak kimseye ihtiyaç duymadığı düşüncesiyle hareket edebilir (aşırı telafi).
Bu farklı başa çıkma biçimleri, kişinin duygusal ihtiyaçlarının karşılanmadığına ilişkin beklentisinin devam etmesine ve benzer ilişki örüntülerinin tekrarlanmasına katkıda bulunabilir.
Duygusal Yoksunluk Şemasıyla Nasıl Çalışılır?
Duygusal yoksunluk şemasıyla çalışırken, erken dönem duygusal ihtiyaçlar ve bugün yaşanan duygu ve ilişki örüntüleri arasındaki bağlantıyı fark etmek önemlidir. Kişinin hangi durumlarda kendisini yalnız, anlaşılmamış, önemsiz veya duygusal olarak uzak hissettiğini fark etmesi, şemanın yaşamındaki etkilerini anlamasına yardımcı olabilir.
Şema Terapide, erken dönem yaşantılar ile bugünkü duygu, düşünce ve ilişki örüntüleri arasındaki bağlantı üzerinde çalışılır. Kişinin duygusal ihtiyaçlarını fark etmesi ve ifade edebilmesi, tekrar eden ilişki örüntülerini tanıması ve işlevsel olmayan başa çıkma şekilleri yerine daha sağlıklı yollar geliştirebilmesi amaçlanır.
Duygusal yoksunluk şeması bazen kişinin ihtiyaçlarını karşılamayan ilişkilere tekrar tekrar yönelmesine, bazen de yakınlık kurmaktan kaçınmasına neden olabilir. Bu nedenle yalnızca geçmişte yaşananları anlamak değil, şemanın bugünkü ilişkilerde nasıl sürdüğünü fark etmek de değişim sürecinin önemli bir parçasıdır.
Kişinin kendi duygusal ihtiyaçlarını tanımayı, bu ihtiyaçları ilişkilerinde ifade etmeyi ve karşısındaki kişinin sunduğu ilgi, yakınlık ve desteği daha gerçekçi değerlendirmeyi öğrenmesi, duygusal yoksunluk şemasıyla çalışmanın önemli hedefleri arasındadır.
Şema Terapi sürecinde terapötik ilişki de çalışmanın önemli bir parçasıdır. Kişinin duygusal ihtiyaçlarının fark edildiği, anlaşıldığı ve güvenli sınırlar içinde ifade edilebildiği bir ilişki deneyimi, duygusal yoksunluk şemasıyla çalışırken değişimi destekleyebilir.
Duygusal yoksunluk şemasının yaşamınız ve ilişkileriniz üzerindeki etkilerini değiştirmekte zorlanıyorsanız, bu örüntüleri bir psikoterapi sürecinde ele almak mümkün. Psikoterapi süreci ve çalışma yaklaşımım hakkında daha fazla bilgiye buradan ulaşabilirsiniz.
