Başarısızlık Şeması Nedir?
Başarısızlık şeması, kişinin kendisini başarı ve performans gerektiren alanlarda diğer insanlardan daha yetersiz, beceriksiz veya başarısız görmesiyle ilişkili bir örüntüdür. Kişi yeterli bilgiye, beceriye veya başarıya sahip olsa bile kendisini diğerlerinden geride hissedebilir; gelecekte de başarısız olacağına ilişkin güçlü bir beklenti taşıyabilir.
Bu şema kişinin kendi becerilerini ve başarılarını değerlendirme biçimini etkileyebilir. Elde ettiği başarıları küçümseyebilir, bunları şansa veya koşullara bağlayabilir, eksiklerine daha fazla odaklanabilir ya da başkalarının kendisinden daha başarılı olduğunu düşünebilir. Bu nedenle kişinin gerçekte ne kadar başarılı olduğu ile kendisini ne kadar başarılı hissettiği her zaman örtüşmeyebilir.
Başarısızlık şeması herkeste aynı şekilde kendini göstermez. Bazı kişiler başarısız olacaklarını düşündükleri için denemekten, sorumluluk almaktan veya kendilerini göstermekten kaçınabilirken; bazı kişiler tam tersine başarısızlık hissinden uzaklaşmak için kendilerini yoğun biçimde çalışmaya ve sürekli daha fazlasını başarmaya zorlayabilir. Bu nedenle başarısızlık şeması hem kişinin potansiyelini kullanmasını zorlaştıran kaçınmalarla hem de dışarıdan oldukça başarılı görünen bir yaşamla birlikte bulunabilir.
Başarısızlık Şeması Nasıl Kendini Gösterebilir?
Başarısızlık şeması farklı kişilerde farklı şekillerde kendini gösterebilir. Kimi kişiler başarısız olacağı beklentisiyle denemekten, sorumluluk almaktan veya kendisini ortaya koymaktan kaçınırken; kimi kişiler başarısız hissetmemek için kendisini sürekli daha fazlasını başarmaya zorlayabilir. Bu nedenle aynı şema, dışarıdan bakıldığında oldukça farklı davranışlarla görülebilir.
Başarısız Olacağına İnanıp Denemekten Kaçınmak
Başarısız olacağına ilişkin güçlü bir beklenti taşıyan kişi, henüz denemeden istediği sonucu elde edemeyeceğini düşünebilir. Yeni bir işe başvurmak, bir konuda kendisini geliştirmek, sorumluluk almak veya yeteneklerini gösterebileceği durumlara girmekten kaçınabilir. Bazen bir hedefe yönelse bile yeterince çaba göstermeyebilir, hazırlığını erteleyebilir veya süreci yarıda bırakabilir.
Bu tür davranışlar kısa vadede başarısız olma ihtimaliyle karşılaşmanın yaratacağı kaygıdan uzaklaşmayı sağlayabilir. Ancak uzun vadede kişinin kendi becerilerini deneyimleyebileceği ve geliştirebileceği fırsatları da azaltabilir. Sonuç istediği gibi olmadığında ise “Zaten yapamayacağımı biliyordum” düşüncesi güçlenebilir. Böylece kişinin başarısız olacağına ilişkin inancı, farkında olmadan sürdürdüğü davranışlarla pekişebilir.
Başarılı Olsa da Kendini Yeterli Hissetmemek
Başarısızlık şeması her zaman kişinin denemekten kaçınmasıyla kendini göstermez. Bazı kişiler başarısız veya yetersiz hissetmemek için yoğun biçimde çalışabilir, kendilerini sürekli geliştirmeye çalışabilir ve dışarıdan oldukça başarılı görünebilirler.
Buna rağmen elde ettikleri başarılar kişinin kendisiyle ilgili başarısızlık veya yetersizlik hissini değiştirmekte yeterli olmayabilir. Kişi başarılarını küçümseyebilir, yaptıklarını zaten yapması gereken şeyler olarak görebilir veya kendisini sürekli daha başarılı kişilerle karşılaştırabilir. Bir hedefe ulaştığında bundan doyum almak yerine kısa sürede bir sonraki hedefe yönelebilir.
Bu durumda daha fazla çalışmak ve daha fazla başarmak, zaman zaman kişinin kendisini başarısız hissetmekten uzak tutmasının bir yolu haline gelebilir. Başarısızlık şemasının bu şekilde aşırı çalışmayla telafi edildiği durumlarda, yüksek standartlar şeması ve mükemmeliyetçi eğilimler de bu örüntüye eşlik edebilir. Ancak kişinin kendi değerini başarı ve performansıyla güçlü biçimde ilişkilendirmesi, başarıların hiçbir zaman tam olarak “yeterli” hissettirmediği bir döngünün sürmesine katkıda bulunabilir.
Başarısızlık Şeması Hangi Alanlarda Görülebilir?
Başarısızlık şeması yalnızca iş hayatı veya akademik başarıyla ilgili değildir. Kişinin kendisini başarılı ya da başarısız olarak değerlendirdiği farklı yaşam alanlarında da kendini gösterebilir. İş ve eğitim hayatının yanı sıra ilişkiler, sosyal yaşam, ebeveynlik, hobiler veya kişinin kendisi için önemli gördüğü başka alanlar başarısızlık şemasını tetikleyebilir.
Burada önemli olan, kişinin “başarı” kavramına nasıl bir anlam yüklediğidir. Örneğin bir kişi için mesleğinde ilerlemek önemli bir başarı ölçütüyken, başka biri için bir ilişkiyi sürdürebilmek, sosyal çevre edinmek, evlenmek veya belirli bir yaşa kadar bazı yaşam hedeflerine ulaşmak başarıyla ilişkilendirilebilir. Kişi kendi beklentilerini karşılayamadığını düşündüğünde kendisini yalnızca o konuda zorlanmış biri olarak değil, genel olarak “başarısız” veya “yetersiz” biri olarak değerlendirebilir.
Başarısızlık şeması bazı kişilerde belirli bir yaşam alanında daha yoğunken, bazı kişilerde farklı alanlara yayılabilir. Bu nedenle şemayı anlamaya çalışırken kişinin yalnızca hangi alanlarda zorlandığına değil, yaşadığı zorlukları kendisi hakkında nasıl yorumladığına da bakmak önemlidir.
Başarısızlık Şeması Neden Gelişir?
Başarısızlık şemasının gelişimini tek bir nedene bağlamak mümkün değildir. Çocukluk ve ergenlik dönemindeki deneyimler, kişinin mizacı, aile ve okul ortamı, çevresinden aldığı geri bildirimler ve kendisini başkalarıyla nasıl değerlendirmeyi öğrendiği bu şemanın gelişiminde rol oynayabilir.
Çocuğun başarılarının yeterince fark edilmediği, hatalarının veya eksiklerinin daha fazla öne çıkarıldığı bir ortamda büyümesi, zamanla kendi becerilerini yetersiz değerlendirmesine katkıda bulunabilir. Sürekli daha iyisinin beklenmesi veya başarılı olduğu durumlarda bile başkalarıyla karşılaştırılması da “Ne yaparsam yapayım yeterince iyi değilim” düşüncesinin gelişmesiyle ilişkili olabilir.
Bazı çocuklar ise çevrelerindeki kişiler tarafından doğrudan eleştirilmeseler bile kendilerini kardeşleri, arkadaşları veya çok başarılı ebeveynleriyle karşılaştırabilirler. Akademik, sosyal veya başka alanlarda kendisini uzun süre diğerlerinden geride hissetmek, kişinin zamanla başarısızlığı kendisine ait kalıcı bir özellik gibi değerlendirmesine katkıda bulunabilir.
Okul yaşantıları da bu süreçte etkili olabilir. Öğretmenlerden veya akranlardan alınan eleştirel geri bildirimler, öğrenme güçlükleri, dikkat sorunları, bazı alanlarda yaşıtlarından daha fazla zorlanmak veya kişinin potansiyelinin altında olduğunun sık sık vurgulanması, kendisiyle ilgili başarısızlık ve yetersizlik inançlarının gelişmesinde rol oynayabilir.
Bununla birlikte benzer deneyimler yaşayan herkes başarısızlık şeması geliştirmez. Şemanın nasıl şekillendiğini anlamaya çalışırken kişinin yalnızca geçmişte neler yaşadığına değil, bu deneyimlere nasıl anlam verdiğine ve kendisi hakkında hangi sonuçlara vardığına da bakmak önemlidir.
Başarısızlık Şemasıyla Nasıl Çalışılır?
Başarısızlık şemasıyla çalışırken öncelikle kişinin kendisini hangi durumlarda başarısız veya yetersiz hissettiğini ve bu durumlarda kendisi hakkında neler düşündüğünü anlamaya çalışırız. Bir hata yapmak, beklediği sonucu alamamak, başkalarının başarılarıyla karşılaşmak veya performansının değerlendirileceği bir durumda olmak şemayı tetikleyebilir. Bu anlarda ortaya çıkan düşünceler, duygular ve kişinin bunlarla nasıl başa çıktığı terapi sürecinde ele alınır.
Şema Terapide kişinin başarısızlıkla ilgili inançlarının nasıl gelişmiş olabileceğine de bakılır. Geçmişte yaşanan eleştirilme, karşılaştırılma, yetersiz hissettirilme veya başarının yeterince görülmemesi gibi deneyimlerin kişi için nasıl bir anlam taşıdığı ve bugün kendisini değerlendirme biçimiyle nasıl ilişkili olabileceği üzerinde çalışılabilir.
Ancak amaç yalnızca şemanın geçmişteki kökenlerini anlamak değildir. Kişinin bugün başarısızlık şemasını sürdüren davranışlarını fark etmesi de önemlidir. Başarısız olacağı düşüncesiyle denemekten kaçınmak, ertelemek veya kendisini geliştirebileceği fırsatlardan uzak durmak kadar; başarısız hissetmemek için sürekli çalışmak, başarılarını küçümsemek ve kendisinden daima daha fazlasını beklemek de bu döngünün bir parçası olabilir.
Terapi sürecinde kişinin kendisiyle ilgili başarısızlık ve yetersizlik düşüncelerini daha gerçekçi biçimde değerlendirebilmesi, başarılarını ve becerilerini görebilmesi, hata yapmaya ve başarısızlığa daha esnek yaklaşabilmesi üzerinde çalışılır. Aynı zamanda kaçındığı alanlarda yeni deneyimler edinmesi ve kendi kapasitesini daha gerçekçi biçimde görebilmesi desteklenebilir.
Amaç kişinin kendisini her durumda başarılı hissetmesi veya başarısızlık ihtimalini ortadan kaldırmak değildir. Başarı ve başarısızlığı kişinin değerini belirleyen ölçütler olmaktan çıkarabilmek; kişinin kendi kapasitesini, sınırlarını ve ihtiyaçlarını daha dengeli değerlendirebilmesini sağlamaktır.
Başarısızlık şemasının kendinizi değerlendirme biçiminiz, seçimleriniz veya yaşamınız üzerindeki etkilerini değiştirmekte zorlanıyorsanız, bu örüntüleri psikoterapi sürecinde ele almak mümkün. Psikoterapi süreci ve çalışma yaklaşımım hakkında daha fazla bilgiye buradan ulaşabilirsiniz.
