Duygusal Yoksunluk Şeması nedir?
Duygusal yoksunluk şeması, evrensel olarak tüm çocukların temel ihtiyacı olan bakım, empati ve korunmanın eksikliği sonucu ortaya çıkar.
Bakım; sıcaklık ve ilgi gösterme ile fiziksel sevgiyi ifade eder. Duygusal yoksunluk şeması olan kişiler ebeveynlerinin (bakımverenlerinin) kendileriyle oyun oynadığı, kucağına alıp sarıldıkları, öptükleri, onları şefkatle yatıştırıp rahatlattıkları, birlikte zaman geçirdikleri imgelerden yoksundurlar.
Empati; anlaşılmayı ve kabul edilmeyi ifade eder. Duygusal yoksunluk şeması olan kişiler ebeveynlerinin (bakımverenlerinin) onları yeterince dinlemediğini, anlamadığını veya bunlar için çaba göstermediklerini düşünürler. Duyguları ve düşüncelerinin anlaşılacağı ve kabul edileceği, olumlanacağı hissini yaşamamışlardır. Ebeveynleri ile karşılıklı olarak duygularını paylaşma, ilgiyle dinleme, anlama, empati kurma konularında problemler yaşarlar.
Korunma; rehberlik etme, yönlendirme ve gücü ifade eder. Duygusal yoksunluk şemasına sahip olan kişiler; ebeveynleri tarafından yönlendirilme, fikir alma konusunda eksiklik hissedebilirler.
Ebeveynleriniz sevginin empati, korunma ve bakımı içeren maddelerinden bazılarını karşılamış, bazılarını karşılayamamış olabilir. Aynı zamanda bir ebeveyninizin eksik bıraktığı ihtiyaçlar diğer ebeveyniniz tarafından karşılanmış olabilir. Bu ihtimallere bağlı olarak duygusal yoksunluk şemasının hayatınızın hangi alanlarında ve ne kadar etkili olduğu değişkenlik gösterir.
Duygusal yoksunluk şeması şu belirtilerle kendini gösterir:
- Sevilmeyeceğine dair güçlü inanç
- Yalnızlık hissi
- Aidiyet hissedememe/ Uzaklık hissi
- İnsanların kendisini anlamadığına ve anlayamayacağına dair inançlar
- Sürekli sevgi görme ihtiyacı
- Çevresi tarafından korunmadığı, ilgi gösterilmediği, merak edilmediği, dinlenmediği... düşünceleri
- İnsanlarla olan ilişkilerde sürekli hayal kırıklığı
- Boşluk hissi
Duygusal yoksunluk, fark edilmesi zor bir şemadır. Çünkü diğer şemalarda olduğu gibi travmatik yaşantılar, istismar, kötü yaklaşım öyküsü genellikle yoktur. İhtiyacınız olan sıcaklığı, bakımı, sevgiyi, ilgiyi yeterince göremediyseniz bunun eksikliğini de fark etmeyebilirsiniz. Tanımlayamadığınız boşluk duygusu, yalnızlık hissi, ait hissedememe, korunmasız hissetme yaşamınızda sessiz ama ağır bir acıyla gittikçe güçlenerek varlığını sürdürebilir.
Duygusal yoksunluk şemasının kökeninde soğuk, mesafeli, sevgi gösteremeyen bir ebeveyn ( genellikle anne) vardır. Çocuğuna fiziksel olarak yeterince sıcaklık verememiştir. Sarılmamış, ağladığında kucağına alıp yatıştıramamış, başını okşayıp öpme gibi şefkat ve sıcaklık gösteren davranışları yapmamıştır. Çocuğa zaman ayıramamıştır. İhtiyaçlarını, duygularını gerçekten dinlememiş, ilgi göstermemiş veya onaylamamıştır. Çocuğa yeterince rehberlik edememiş, yönlendirememiştir. Bu sebeplerden dolayı çocuk sevildiğini, değerli olduğunu, özel biri olduğunu hissedememiştir. Yönünü bulamamış, kendini güvende hissedememiştir.
Duygusal Yoksunluk Şeması Ne Şekillerde Görülebilir?
(Duygusal Yoksunluk Şemasıyla Başa Çıkma Modları)
- Şemaya teslim olma
- Şemadan kaçınma
- Şemanın aşırı telafisi.
Başa çıkma modu, duygusal yoksunluk şemasına sahip olan kişilerin davranışlarına dair farklı senaryolar ortaya çıkarır.
Örneğin ilişkilerinizde sürekli size ihtiyaç duyduğunuz duygusal yakınlığı göstermeyecek soğuk partnerler seçebilir (Teslim), yakın ilişkilerden uzak durabilir (Kaçınma) veya sevgi, ilgi ihtiyacınıza rağmen çevrenizdekileri kendinizden kasıtlı olarak uzaklaştırabilir, hayatta her şeyi tek başınıza yapmanız gerektiğine dair bir inanışla hareket edebilirsiniz (Aşırı Telafi).
Duygusal yoksunluk şeması size sevgiye layık olmadığınızı, sevilmeyeceğinizi veya gösterilen sevginin gerçek olmadığını söylerken, sürekli size ne kadar haklı olduğunu göstermeye çalışır. Aşırı şekilde kullandığınız uyumsuz başa çıkma modları ile (Teslim, kaçınma, aşırı telafi) sürekli şemanın bu söylediklerinde ne kadar haklı olduğunu kendinize kanıtlamış olursunuz.
Duygusal Yoksunluk Şemanızı Değiştirmek İçin
Duygusal yoksunluk şemasını değiştirmek için çocukluktaki sevgi, ilgi ve sıcaklık eksikliğinin yarattığı duygulara erişmek, bu duyguları anlamak ve şimdiki hayatınızda bu duyguları nerelerde yaşadığınızı fark etmek çok önemli.
Şema Terapi’de tüm uyum bozucu şemalarla yapılan çalışmalarda geçmiş ve şimdinin bağlantısı kurulmaya çalışılır. Tekrar eden yaşam olayları fark edilir. Uyumsuz olan başa çıkma biçimlerini daha uyumlu ve işlevsel başa çıkma biçimleri ile değiştirmek üzerine çalışılır.
Eğer duygusal yoksunluk şemanız varsa siz de geçmişinizdeki sevgi, şefkat ve ilgi eksikliği yaşadığınız duyguları fark etmeye, kabul etmeye çalışın.
Geçmiş duygularınızı şimdiki hayatınızda hangi durumlarda aynı şekilde tekrar yaşıyorsunuz? Tekrarlayan yaşam örüntüleriniz neler? (Sürekli mesafeli, soğuk eşler mi seçiyorsunuz veya ilişkilerden, bağ kurmaktan uzak mı duruyorsunuz..?) Bu soruları cevaplamaya çalışın. Çünkü farkındalık değişim için olmazsa olmaz bir adımdır. İşlevsel olmayan başa çıkma biçimlerinizi değiştirmek üzerine çalışın. Çok fazla çekim hissetmeseniz de size değer veren, sevgi gösteren birine ilişki için şans vermeye çalışın.
Eğer partneriniz size zaten yeterince ilgi, sevgi gösteriyorsa bunları görmezden gelmeyin ve ısrarcı bir şekilde daha fazla sevgi talebinden kaçınmaya çalışın. Eğer bağ kurmaktan kaçınıyorsanız insanlarla olan ilişkilerinizde yakınlık, sıcaklık kurabilmek için kendinize şans verin.
Eğer bunları denemenize rağmen başaramadıysanız veya değişim için bir psikoterapist desteği ile daha sağlam adımlar atmak istiyorsanız psikoterapiye başlayın.
Duygusal yoksunluk şeması olan kişiler için terapide terapisti ile kuracağı bağ iyileştirici ve önemli etkenlerden biridir.
Bunun yanında farkındalık geliştirmenize ve farkındalık sonrasında değişim için harekete geçme konusunda size destek olur.
